Ông Hà Văn Khăm – Cựu chiến binh nặng lòng với văn hóa Thái

Ấn tượng đầu tiên không chỉ là sự nhiệt tình, mà là chiều sâu hiểu biết của anh. Từ lịch sử hình thành ngôi đền, cấu trúc chín gian gắn với quan niệm vũ trụ của người Thái, đến các thành phần thờ tự, tên gọi các thần linh, các bàn thờ của 9 mường, các nghi thức trong lễ hội dâng trâu… anh đều trình bày rành mạch, hệ thống. Đặc biệt, khi dừng lại trước những dòng chữ Thái cổ còn lưu trên xà, cột, anh đọc thông thạo, giải nghĩa cặn kẽ. Trong khoảnh khắc ấy, tôi hiểu rằng phía sau dáng vẻ điềm đạm của một cán bộ cơ sở là cả một niềm trăn trở lớn lao với văn hoá dân tộc mình.

Sinh năm 1984, Hà Văn Khăm nhập ngũ tháng 2/2005 tại Đại đội 2, Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 19, Sư đoàn 968 (Quân khu 4). Sau thời gian học Tiểu đội trưởng tại Trường Quân sự Quân khu, anh đảm nhiệm cương vị Tiểu đội trưởng tại Đại đội 18, Trung đoàn 19. Năm 2008, hoàn thành nghĩa vụ quân sự và tham gia lớp đào tạo sĩ quan dự bị, anh trở về địa phương.

Quãng đời quân ngũ đã rèn cho anh tác phong chững chạc, tư duy hệ thống và tinh thần trách nhiệm. Trở lại quê hương (xã Thanh Xuân, huyện Như Xuân cũ, nay là xã Thanh Quân, tỉnh Thanh Hoa), anh tích cực tham gia công tác xã hội, lần lượt đảm nhiệm nhiều vị trí: Bí thư Chi bộ thôn, Phó Bí thư Đoàn xã, Phó trưởng Công an xã, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh kiêm Văn phòng Đảng ủy xã, Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã, Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ xã. Tháng 7/2025, anh được bổ nhiệm làm Phó Trưởng ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã, Phó Giám đốc Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Thanh Quân.

Dẫu ở cương vị nào, điều dễ nhận thấy ở Hà Văn Khăm vẫn là nỗi đau đáu với văn hoá Thái. Thanh Quân là vùng đất có đông đồng bào Thái sinh sống lâu đời. Tuy nhiên, trước nhịp phát triển nhanh của đời sống hiện đại, nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Từ tiếng nói, chữ viết đến lễ nghi, sinh hoạt văn hoá cộng đồng… nếu không được quan tâm đúng mức, rất dễ rơi vào lãng quên.

Ý thức rõ điều đó, Hà Văn Khăm dành nhiều thời gian khảo sát, điền dã, sưu tầm tư liệu. Anh là một trong những người tham gia tích cực, cung cấp nhiều nguồn tư liệu tin cậy phục vụ việc phục dựng lễ hội tại đền Chín Gian. Trong đó có lễ hội dâng trâu, một nghi lễ mang đậm dấu ấn tín ngưỡng và thế giới quan của người Thái. Không chỉ thu thập tư liệu, anh còn đối chiếu, thẩm định, góp ý để việc phục dựng bảo đảm tính xác thực, hạn chế tối đa sự sai lệch, lai tạp.

Điều đặc biệt hơn, hiện nay anh là người duy nhất ở Thanh Quân có thể nói và viết thành thạo chữ Thái cổ Thanh Hóa và chữ Thái Việt Nam chuẩn. Anh và các Nghệ nhân Hà Nam Ninh, Hà Ứng Khâm (xã Bá Thước, tỉnh Thanh Hoá) và Sầm Văn Bình (ở xã Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An) đã hoàn thiện bộ phông chữ Thái Thanh Hóa sử dụng trong máy tính. Điều đó không chỉ giúp anh đọc, giải mã các văn bản chữ Thái cổ còn rất ít ở với các thầy Mo đã cũ rách, các bút tích ghi chép về thờ tự đền 9 gian, đưa vào máy tính viết lại, mà còn mở ra cơ hội hệ thống hoá, dịch thuật, lưu trữ lại nhiều giá trị đang đứng trước nguy cơ thất truyền, mai một. Là thành viên Hội Dân tộc học và Nhân học tỉnh Thanh Hoá, anh có nhiều tham luận tại các hội thảo khoa học, nhiều bài viết trong kỷ yếu đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy di sản văn hoá Thái.

Chia sẻ về trăn trở của mình, Hà Văn Khăm cho rằng, trước hết cấp ủy, chính quyền cần quan tâm chỉ đạo Phòng Văn Hóa xã và các nhà trường có chương trình ngoại khóa tìm hiểu về văn hóa, tiếng nói, chữ viết của dân tộc Thái cho các cháu thiếu nhi. Đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của quần chúng Nhân dân về giá trị các di sản. Cùng với đó, tiếp tục xây dựng, bổ sung, hoàn thiện quy hoạch bảo tồn, phát huy hệ thống di sản văn hoá trên địa bàn xã Thanh Quân; huy động nguồn lực để trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị đền Chín Gian, lễ hội dâng trâu; đồng thời nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn trong công tác bảo tồn.

Nhìn anh lặng lẽ đọc lại những dòng chữ Thái cổ trên vách đền, tôi chợt nghĩ: có những người chọn cách giữ gìn văn hoá không bằng những tuyên ngôn lớn, mà bằng sự bền bỉ âm thầm. Từ một người lính trưởng thành trong môi trường quân đội, trở về làm cán bộ cơ sở, rồi trở thành “cầu nối” giữa quá khứ và hiện tại, Hà Văn Khăm đang góp phần giữ cho mạch nguồn văn hoá Thái ở Thanh Quân không bị đứt gãy.

Bài, ảnh: CẢNH VINH