Giữ nguyên thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân – Yêu cầu khách quan từ thực tiễn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Thể chế hóa chủ trương đó, Bộ Công an được giao chủ trì xây dựng dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), theo tiến độ xây dựng dự án Luật, hồ sơ dự án Luật đang được lấy ý kiến và đăng tải công khai trên Cổng thông tin điện tử của Quốc hội và của Bộ Công an. Đây là dự án Luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tác động trực tiếp đến nguyên tắc tổ chức điều tra hình sự, hệ thống cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, cũng như cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Vì vậy, mọi nội dung sửa đổi cần được nghiên cứu thận trọng, đánh giá đầy đủ tác động đối với từng lĩnh vực quản lý Nhà nước, nhất là đối với những thiết chế đã được thực tiễn chứng minh hoạt động ổn định, hiệu quả.

Qua nghiên cứu dự thảo Luật cho thấy, nếu chỉ xem xét Chương III quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân thì hầu hết các quy định hiện hành được giữ nguyên, chỉ điều chỉnh một số nội dung kỹ thuật liên quan đến việc không tiếp tục tổ chức Cơ quan điều tra Viện Kiểm sát quân sự Trung ương. Tuy nhiên, khi nghiên cứu đồng thời các quy định tại Điều 7 về nguyên tắc phân định thẩm quyền điều tra và khoản 2, Điều 15, khoản 2, Điều 17 quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra của Công an Nhân dân thì thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra của Công an Nhân dân được mở rộng, theo đó, đối với các vụ án không thuộc bí mật quân sự, không xảy ra trong doanh trại Quân đội hoặc khu vực quân sự do Quân đội Nhân dân quản lý, bảo vệ mà bị hại hoặc người phạm tội là quân nhân, Cơ quan điều tra của Công an Nhân dân vẫn tiến hành điều tra toàn bộ vụ án. Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân chỉ thực hiện một số hoạt động điều tra theo ủy thác điều tra từ Cơ quan điều tra của Công an Nhân dân (xác minh nhân thân quân nhân, thi hành các biện pháp bắt, giữ người trong trường hợp khẩn cấp, khám xét, thu giữ vật chứng, tài liệu trong doanh trại hoặc khu vực quân sự). Dẫn đến thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân bị thu hẹp đáng kể so với quy định hiện hành. Sự điều chỉnh này không chỉ tác động đến hoạt động của Cơ quan điều tra và hệ thống các cơ quan tư pháp trong Quân đội, mà còn liên quan trực tiếp đến công tác quản lý Nhà nước về quân sự, quốc phòng, quản lý quân nhân, giữ vững kỷ luật Quân đội, bảo vệ bí mật Nhà nước, bí mật quân sự và bảo đảm sức mạnh chiến đấu của Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Việc pháp luật quy định thẩm quyền điều tra cho Cơ quan điều tra trong Quân đội không xuất phát từ sự khác biệt giữa các cơ quan điều tra mà là kết quả của quá trình phân công nhiệm vụ phù hợp với chức năng quản lý Nhà nước, đặc điểm tổ chức và yêu cầu quản lý của từng lĩnh vực. Quân đội Nhân dân Việt Nam là lực lượng chính trị, lực lượng chiến đấu trung thành, tin cậy của Đảng, Nhà nước và Nhân dân; được tổ chức theo nguyên tắc tập trung, thống nhất, có yêu cầu rất cao về giữ gìn bí mật quân sự, chấp hành kỷ luật, bảo đảm khả năng sẵn sàng chiến đấu và thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Chính những đặc điểm đó đòi hỏi hoạt động điều tra các vụ án xảy ra trong Quân đội phải gắn chặt với yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc phòng, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội và duy trì sức mạnh chiến đấu. Thực tiễn cho thấy, các vụ án xảy ra trong Quân đội không đơn thuần là những hành vi vi phạm pháp luật hình sự thông thường mà còn liên quan đến công tác duy trì chế độ theo quy định, quản lý quân nhân, quản lý vũ khí, trang bị kỹ thuật, tài sản Quân đội, đất quốc phòng, bí mật quân sự, hoạt động huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và thực hiện nhiệm vụ của đơn vị. Nếu việc điều tra các vụ án này được phân tán sang các cơ quan điều tra ngoài Quân đội sẽ khó bảo đảm tính thống nhất, hiệu quả trong quản lý, xử lý vụ án, đồng thời có thể ảnh hưởng đến yêu cầu giữ gìn bí mật quân sự và tiến độ thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Đây cũng là lý do trong nhiều năm qua pháp luật luôn xác định Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân là chủ thể trực tiếp thực hiện hoạt động điều tra đối với các vụ việc, vụ án liên quan đến Quân đội. Bên cạnh đó, hoạt động điều tra trong Quân đội đòi hỏi cán bộ, điều tra viên không chỉ nắm vững quy định của pháp luật mà còn phải am hiểu sâu sắc về tổ chức biên chế, nguyên tắc lãnh đạo, chỉ huy, điều lệnh, điều lệ, chế độ công tác, quy trình quản lý và môi trường hoạt động đặc thù của Quân đội. Đây là những yếu tố có ý nghĩa quyết định trong việc đánh giá đúng bản chất sự việc, xác định đầy đủ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan và xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Những kiến thức và kinh nghiệm đặc thù này chỉ Cơ quan điều tra trong Quân đội mới có thể đáp ứng đầy đủ.

Qua gần 80 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, hệ thống Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân đã khẳng định bản lĩnh và hiệu quả hoạt động trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, được tổ chức đầy đủ về lực lượng, cơ sở vật chất, trang thiết bị, phương tiện và có đủ năng lực, kinh nghiệm để giải quyết tốt các vụ việc, vụ án thuộc thẩm quyền. Tại Quân khu 4, địa bàn chiến lược về quốc phòng, an ninh, quản lý nhiều cơ quan, đơn vị đóng quân trên phạm vi rộng, có tuyến biên giới, vùng biển và nhiều nhiệm vụ đặc thù; hệ thống cơ quan tư pháp đã được tổ chức đồng bộ, hoạt động ổn định, với hệ thống Cơ quan điều tra hình sự Quân khu và các Cơ quan điều tra hình sự khu vực phối hợp chặt chẽ với Viện kiểm sát quân sự, Tòa án quân sự hai cấp và cơ quan thi hành án; nhiều vụ án phức tạp đã được điều tra, truy tố, xét xử đúng quy định của pháp luật, góp phần giữ nghiêm kỷ luật Quân đội, bảo đảm an ninh, an toàn trong lực lượng vũ trang Quân khu; là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình tổ chức và thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân như hiện nay. Bên cạnh đó, không chỉ thực hiện chức năng điều tra, Cơ quan điều tra trong Quân đội còn giữ vai trò quan trọng trong công tác tham mưu phòng ngừa vi phạm, tội phạm. Thông qua hoạt động điều tra, các cơ quan điều tra đã kịp thời phát hiện những sơ hở, thiếu sót trong công tác quản lý quân nhân, tài sản, đất quốc phòng, vũ khí, trang bị kỹ thuật và nhiều lĩnh vực quản lý khác; từ đó tham mưu, kiến nghị các cơ quan, đơn vị khắc phục, hoàn thiện cơ chế quản lý, loại trừ nguyên nhân và điều kiện phát sinh vi phạm, tội phạm. Đây là chức năng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc xây dựng tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh, cơ quan, đơn vị vững mạnh toàn diện “Mẫu mực, tiêu biểu”, đồng thời, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về quốc phòng.

Đổi mới tổ chức bộ máy, cải cách tư pháp là yêu cầu khách quan trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với việc thu hẹp hoặc thay đổi những mô hình đã được thực tiễn kiểm nghiệm là phù hợp và hiệu quả. Mọi sự điều chỉnh về tổ chức và thẩm quyền cần được cân nhắc trên cơ sở đánh giá đầy đủ đặc điểm của từng lĩnh vực quản lý, bảo đảm vừa đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, vừa giữ vững hiệu lực quản lý Nhà nước và không tạo khoảng trống trong đấu tranh phòng, chống tội phạm. Trong bối cảnh toàn Đảng, toàn quân và toàn dân đang quyết tâm thực hiện mục tiêu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; yêu cầu bảo vệ Tổ quốc đặt ra ngày càng cao và nhiệm vụ quân sự, quốc phòng ngày càng nặng nề, việc giữ nguyên thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân là hoàn toàn phù hợp cả về cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và thực tiễn. Đây không chỉ là sự kế thừa một thiết chế đã chứng minh hiệu quả qua nhiều năm hoạt động mà còn là giải pháp cần thiết nhằm giữ nghiêm pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội, bảo đảm sức mạnh chiến đấu của Quân đội Nhân dân Việt Nam và đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Thiếu tá Lê Văn Cảnh

Cơ quan Điều tra hình sự Quân khu 4