Đồng chí Hồ Tùng Mậu - Người đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của Trường Quân sự Quân khu 4
Ngày 11/2/1946, tại xã Nhượng Bạn, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh (nay là xã Thiên Cầm, tỉnh Hà Tĩnh), Trường Quân chính Chiến khu 4 - tiền thân của Trường Quân sự Quân khu 4 được thành lập. Đồng chí Hồ Tùng Mậu, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính và Chính trị ủy viên Khu 4, được Trung ương Đảng giao kiêm giữ chức Hiệu trưởng Nhà trường. Sự ra đời và từng bước trưởng thành của Nhà trường gắn liền với đóng góp to lớn của đồng chí Hồ Tùng Mậu. Trên cương vị Hiệu trưởng, đồng chí đã đặt những nền móng ban đầu cho sự nghiệp giáo dục, đào tạo, đưa Trường Quân chính Chiến khu 4 vượt qua những thử thách hết sức cam go trong buổi đầu thành lập, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà Đảng và cách mạng giao phó.
Hồ Tùng Mậu, tên khai sinh là Hồ Bá Cự, sinh năm 1896 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Sinh ra trong một vùng quê giàu truyền thống yêu nước, chứng kiến cảnh nước mất nhà tan dưới ách thống trị của thực dân Pháp, đồng chí sớm nuôi dưỡng ý chí giải phóng dân tộc. Từ năm 1920, đồng chí sang Quảng Châu hoạt động cách mạng, tham gia sáng lập Tâm Tâm Xã, cùng Nguyễn Ái Quốc và nhiều đồng chí khác xây dựng Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội, góp phần chuẩn bị về tổ chức và tư tưởng cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Sau nhiều năm hoạt động, đồng chí bị thực dân Pháp bắt giam suốt 14 năm. Sau khi vượt ngục năm 1945, đồng chí nhanh chóng trở lại hoạt động cách mạng và được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao nhiều trọng trách quan trọng tại Chiến khu 4.
Từ cuối tháng 12/1945, để phù hợp với tình hình và đặc điểm nhiệm vụ công tác quân sự, nhằm phù hợp với tổ chức lực lượng, yêu cầu phát triển của lực lượng vũ trang, Quân ủy trung ương đã quyết định chuyển Trường Quân sự Xứ ủy thành Trường Quân Chính Chiến khu 4, đặt dưới sự lãnh đạo, chỉ huy trực tiếp của Bộ chỉ huy Chiến khu và Khu Đảng bộ 4. Đồng chí Hồ Tùng Mậu được cấp trên chỉ định kiêm Hiệu trưởng - Bí thư chi bộ Nhà trường.
Khóa học đầu tiên, Nhà trường nhanh chóng bước vào nội dung chương trình huấn luyện cấp tốc, trường tổ chức 146 học viên thành 2 lớp học. Trong khi điều kiện vật chất bảo đảm cho khóa học còn nhiều thiếu thốn, một số học viên còn phải mượn nhà dân để ở; thao trường huấn luyện chủ yếu tận dụng địa hình tại chỗ… Song với sự nỗ lực của cán bộ, giáo viên, học viên Nhà trường, khóa học đã hoàn thành đúng kế hoạch đề ra.
Đặc biệt đây là khoá học cả cán bộ, giáo viên, học viên Nhà trường tổ chức đánh tàu địch bảo vệ địa bàn và trường lớp. Trận đánh diễn ra ngày 17 tháng 6 năm 1946 tại Cửa Nhượng, khi một chiếc tàu của quân đội Tưởng Giới Thạch thực hiện âm mưu cướp biển và hòng đánh chiếm địa bàn. Cán bộ, học viên được lệnh của Hiệu trưởng Hồ Tùng Mậu đã “nhanh chóng triển khai lực lượng phối hợp cùng nhân dân du kích địa phương tổ chức dùng 5 thuyền đánh cá của ngư dân, mỗi thuyền bố trí 3 học viên và 2 dân quân thực hành bao vây, với sự yểm trợ của hoả lực đại liên Mácxim được bố trí trên bờ”.
Sau trận đánh, dưới sự chỉ đạo của đồng chí Hồ Tùng Mậu, Nhà trường đã tổ chức rút kinh nghiệm, phê phán cách tổ chức chiến đấu đã sớm bộc lộ lực lượng và hoả lực làm cho tàu địch phát hiện được ý đồ của ta. Đội ngũ học viên và cán bộ Nhà trường được đem nội dung học tập, huấn luyện vào thực tế chiến đấu tại địa bàn đóng quân và điều quan trọng nhất là cán bộ, học viên toàn Trường đã thể hiện tinh thần chiến đấu dũng cảm, sẵn sàng hy sinh tính mạng của mình để bảo vệ địa bàn, bảo vệ tài sản và cuộc sống của nhân dân.
Mười ba ngày sau trận chiến đấu và chiến thắng tàu địch, khoá 2 huấn luyện cán bộ kết thúc với 100% học viên hoàn thành chương trình đạt kết quả học tập tốt. Ngày bế giảng, Trường vinh dự được đón nhận điện chúc mừng của Chủ tịch Quân sự Uỷ viên hội Võ Nguyên Giáp và Khu trưởng Chu Văn Tấn trực tiếp đến thăm và nói chuyện, đông đảo nhân dân Nhượng Bạn trào dâng niềm xúc động lưu luyến tiễn đưa, trong nét mặt và ánh mắt của người ra đi chiến đấu và người ở lại như thầm hứa với nhau ngày gặp mặt.
Sau hai khóa huấn luyện cán bộ đầu tiên, Trường Quân chính Chiến khu 4 từng bước ổn định tổ chức, kiện toàn lực lượng và nâng cao chất lượng đào tạo. Những kết quả ấy có được là nhờ sự nỗ lực vượt bậc, tinh thần tự lực, tự cường, của tập thể cán bộ, giáo viên, học viên toàn Trường, song trước hết là nhờ vai trò lãnh đạo, chỉ đạo, định hướng sâu sắc của đồng chí Hồ Tùng Mậu. Bằng tầm nhìn chiến lược về xây dựng đội ngũ cán bộ quân sự, chính trị, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã đặt những nền tảng đầu tiên cho sự nghiệp đào tạo cán bộ của Nhà trường, đặc biệt là lực lượng chỉ huy trung đội, đại đội, chính trị viên, phục vụ trực tiếp các đơn vị trong chiến khu và các đoàn quân Nam tiến.
Hơn tám mươi năm qua là một chặng đường dài, khẳng định sự phát triển không ngừng của Nhà trường trong sự nghiệp giáo dục và nghiên cứu khoa học. Đến nay, tổ chức biên chế của Nhà trường gồm 4 phòng, 5 khoa và 5 tiểu đoàn quản lý học viên. Chất lượng đội ngũ cán bộ, giáo viên ngày càng được nâng cao. Hằng năm, Nhà trường tiếp nhận quản lý trên 40 đối tượng với quân số 2300 - 2500 học viên. Trường Quân sự Quân khu 4 luôn kế thừa và phát huy di sản mà đồng chí Hồ Tùng Mậu để lại, không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Các thế hệ cán bộ, giáo viên, học viên Nhà trường luôn tự hào và xác định trách nhiệm tiếp bước lớp tiền bối, vun đắp và phát huy truyền thống, góp phần cùng lực lượng vũ trang Quân khu hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Kỷ niệm 130 năm ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu (15/6/1896 - 15/6/2026), việc nghiên cứu, tôn vinh và lan tỏa giá trị tấm gương nhà cách mạng, cố Hiệu trưởng Hồ Tùng Mậu không chỉ là sự tri ân đối với công lao của một chiến sĩ cộng sản kiên trung mà còn là nguồn cổ vũ tinh thần to lớn để Nhà trường tiếp tục phát triển bền vững, xứng đáng với sứ mệnh giáo dục, đào tạo cán bộ cho Lực lượng vũ trang Quân khu nói riêng và Quân đội nhân dân Việt Nam nói chung.
Đại tá, ThS Nguyễn Văn Quang; Đại úy, ThS Lê Đình Văn - Khoa KHXH&NV, Trường Quân sự, Quân khu 4
