Chuyến nghỉ phép còn dang dở của Anh hùng, liệt sĩ Phan Đăng Cát

Trong gian thờ nghi ngút khói hương, ông Phan Thái Dương, em trai Anh hùng, liệt sĩ Phan Đăng Cát, lặng lẽ lau khung ảnh rồi mở tủ kính lưu giữ những kỷ vật ít ỏi của gia đình. Phần lớn hiện vật về người chiến sĩ năm xưa hiện được bảo quản tại Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam và Bảo tàng Quân chủng Phòng không - Không quân; gia đình chỉ còn những bức ảnh cũ, bài báo, bản sao tư liệu được ông Dương gìn giữ suốt nhiều năm. 

Mỗi lần có người đến thăm, ông hiếm khi nhắc đến những phần thưởng hay danh hiệu Anh hùng mà người anh được Đảng, Nhà nước truy tặng. Điều ông luôn kể trước tiên là chuyến nghỉ phép không thành. “Anh tôi được đơn vị cho nghỉ phép sau gần hai năm xa nhà. Cả nhà ai cũng mong ngóng ngày anh trở về. Nhưng rồi anh đã không kịp về...”, ông Dương nghẹn ngào.

Câu chuyện ngắn gọn ấy đủ gợi lên những mất mát mà chiến tranh để lại. Đằng sau những chiến công là những cuộc đoàn tụ không thành, những bữa cơm mãi thiếu một người và sự hy sinh thầm lặng của biết bao gia đình.

Từ ngôi nhà tưởng niệm ở quê hương Hưng Nguyên Nam, ký ức về chuyến nghỉ phép dang dở đưa chúng tôi trở lại mùa hè năm 1964. Sau gần hai năm làm nhiệm vụ tại Đại đội 138, Trung đoàn Pháo phòng không 280, Khẩu đội trưởng Phan Đăng Cát được đơn vị cho nghỉ phép về thăm gia đình. Tin vui khiến cha mẹ, người vợ trẻ Hồ Thị Sâm cùng các em háo hức chờ ngày đoàn tụ.

Nhưng sáng 5/8/1964, khi hành trang đã chuẩn bị xong, tiếng còi báo động bất ngờ vang lên. Không quân Mỹ mở cuộc tiến công vào nhiều mục tiêu trên miền Bắc, trong đó có thành phố Vinh, cảng Bến Thủy và các trận địa pháo phòng không. Theo tư liệu của Quân chủng Phòng không - Không quân, Phan Đăng Cát lập tức gác lại chuyến nghỉ phép, nhanh chóng trở về vị trí chiến đấu cùng đồng đội.

Ông Phan Thái Dương cho biết, gia đình không ai chứng kiến khoảnh khắc ấy. Tất cả được ghép nối từ lời kể của đồng đội và những trang hồi ký, tư liệu lưu trữ. Mỗi lần đọc đến chi tiết người anh đặt ba lô xuống để trở lại trận địa, ông vẫn không khỏi xúc động. “Anh cũng nhớ nhà, nhớ cha mẹ, nhớ người vợ mới cưới. Nhưng khi còi báo động vang lên, anh chỉ có một lựa chọn là trở về trận địa cùng đồng đội chiến đấu”, ông Dương chia sẻ.

Trong trận chiến đấu ngày 5/8/1964, khẩu đội của Phan Đăng Cát đã chiến đấu kiên cường, góp phần cùng đơn vị bắn rơi máy bay Mỹ, bảo vệ các mục tiêu trọng yếu. Dù bị thương nặng, ông vẫn bám pháo, chỉ huy đồng đội chiến đấu đến hơi thở cuối cùng và anh dũng hy sinh ngay trên trận địa. Với những chiến công đặc biệt xuất sắc, ông được Đảng, Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, trở thành một trong những tấm gương tiêu biểu của thế hệ cán bộ, chiến sĩ Phòng không - Không quân trong những ngày đầu đánh thắng không quân Mỹ.

Hơn sáu thập kỷ đã trôi qua, tờ giấy nghỉ phép vẫn được gia đình gìn giữ như một chứng nhân của lịch sử. Những bức ảnh cũ, bản sao quyết định truy tặng, những bài báo và kỷ vật còn lại trong ngôi nhà tưởng niệm giúp người đến thăm hiểu hơn về cuộc đời người chiến sĩ đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho đất nước.

Theo ông Phan Thái Dương, nhiều năm qua, ngôi nhà tưởng niệm đã trở thành địa chỉ đỏ của địa phương. Mỗi dịp kỷ niệm Chiến thắng trận đầu ngày 5/8, Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7 hay trong các hoạt động giáo dục truyền thống, nhiều đoàn cán bộ, chiến sĩ, đoàn viên, thanh niên, học sinh đều đến dâng hương, tìm hiểu về cuộc đời Anh hùng, liệt sĩ Phan Đăng Cát. Không ít học sinh xúc động khi lần đầu nghe câu chuyện về chuyến nghỉ phép chưa kịp bắt đầu của người lính trẻ. “Chúng tôi không mong các cháu nhớ hết từng mốc thời gian hay những phần thưởng của anh Cát. Chỉ mong các cháu hiểu rằng hòa bình hôm nay không tự nhiên mà có, mà được đánh đổi bằng sự hy sinh của biết bao người”, ông Dương chia sẻ.

Chiến tranh đã lùi xa nhưng câu chuyện về chuyến nghỉ phép chưa kịp bắt đầu của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Phan Đăng Cát vẫn được nhắc lại trong ngôi nhà tưởng niệm nơi quê hương Hưng Nguyên Nam. Mỗi nén hương, mỗi kỷ vật và mỗi lời kể không chỉ là sự tri ân đối với người đã khuất mà còn góp phần bồi đắp lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm, tinh thần sẵn sàng cống hiến cho các thế hệ hôm nay.

Bài, ảnh: NGUYỄN HẠNH