Kỳ 3: Để “tiếng chiêng” không lạc giữa đại ngàn

Đối với vùng cao A Lưới – nơi hội tụ những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu – “tiếng chiêng” vang vọng chính là biểu tượng kết tinh đời sống văn hóa cộng đồng. Từ không gian nhà Gươl linh thiêng, ấm áp, đến âm thanh khung cửi dệt nên những tấm zèng rực rỡ, cùng hệ thống lễ hội giàu bản sắc… tất cả tạo nên chiều sâu văn hóa riêng có của vùng biên cương xứ Huế. Mỗi giá trị văn hóa nơi đây không chỉ là di sản của một cộng đồng mà còn là một phần hồn cốt của văn hóa Huế.

Để biến những trăn trở thành hành động cụ thể, ngày 22/01/2026, đồng chí Nguyễn Đình Trung, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Huế đã nhấn mạnh tầm nhìn xây dựng Huế trở thành đô thị di sản, trung tâm văn hóa – du lịch đặc sắc tầm cỡ quốc tế. Ba trụ cột quan trọng được xác định gồm: Bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế di sản; xây dựng hệ sinh thái du lịch kết nối con đường di sản miền Trung; phát huy yếu tố con người và bản sắc Huế trong quá trình hội nhập.

Định hướng này mở ra cơ hội để văn hóa A Lưới không chỉ được gìn giữ mà còn “sống” mạnh mẽ hơn trong kỷ nguyên phát triển mới. Tuy nhiên, thực tế cho thấy một số hoạt động bảo tồn vẫn còn mang tính hình thức, thiên về trình diễn, thiếu sự tham gia thực chất của cộng đồng. Nếu không có giải pháp phù hợp, nguy cơ “đứt mạch” văn hóa vẫn hiện hữu.

Trước hết, cần thay đổi tư duy trong công tác bảo tồn. Không thể chỉ tập trung vào các lễ hội quy mô lớn mà bỏ quên đời sống văn hóa thường nhật. Văn hóa chỉ bền vững khi được nuôi dưỡng từ những điều bình dị mỗi ngày. Vì vậy, cần chú trọng “giữ lửa” tại từng nhà Gươl, nhà văn hóa thôn bản. Các địa phương cần có cơ chế hỗ trợ duy tu, bảo dưỡng định kỳ các thiết chế văn hóa; đồng thời tổ chức sinh hoạt văn hóa thường xuyên theo tuần hoặc theo tháng. Đây sẽ là không gian để các nghệ nhân truyền dạy đánh chiêng, múa truyền thống, dệt zèng, đan lát…, giúp văn hóa được tiếp nối tự nhiên giữa các thế hệ.

Một giải pháp quan trọng là “trả văn hóa về cho cộng đồng”. Người dân phải thực sự trở thành chủ thể sáng tạo, gìn giữ và truyền dạy văn hóa, chứ không chỉ là đối tượng thụ hưởng. Vai trò của già làng, trưởng bản cần được phát huy đúng mức. Họ không chỉ là “kho tàng sống” lưu giữ tri thức dân gian mà còn là cầu nối gắn kết cộng đồng. Khi người dân được trao quyền, được chủ động tổ chức các hoạt động văn hóa, bản sắc sẽ được gìn giữ bền vững hơn bất kỳ sự áp đặt nào.

Giữ gìn không gian văn hóa là yếu tố then chốt. Nhà Gươl, nhà văn hóa cộng đồng không chỉ là nơi hội họp mà còn là biểu tượng tinh thần của bản làng. Vì vậy, cần có chính sách phục dựng, bảo tồn và phát huy hiệu quả các không gian này. Quan trọng hơn, phải “thắp lửa” thường xuyên bằng các hoạt động kể chuyện dân gian, sinh hoạt văn nghệ, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Khi người dân còn quây quần bên bếp lửa, còn cùng nhau cất lên tiếng chiêng, điệu múa, thì văn hóa vẫn còn sống.

Trong bối cảnh đó, việc phát huy hiệu quả Làng văn hóa cộng đồng tại xã A Lưới 3 cần được xem là một hướng đi cụ thể, có tính điểm nhấn. Đây không chỉ là không gian sinh hoạt của một địa phương mà có thể trở thành trung tâm giao lưu văn hóa liên xã – “trái tim văn hóa” của vùng cao A Lưới, nơi “tiếng chiêng” luôn vang vọng giữa đại ngàn.

Thực tế cho thấy, nếu được tổ chức bài bản, Làng văn hóa cộng đồng A Lưới 3 có thể trở thành điểm đến chung để người dân các xã lân cận tham gia sinh hoạt văn hóa, giao lưu văn nghệ, trình diễn nghề truyền thống và tổ chức các hoạt động cộng đồng định kỳ. Việc xây dựng lịch hoạt động theo tuần, theo tháng sẽ góp phần hình thành “nhịp sống văn hóa” thường xuyên, tránh tình trạng thiết chế văn hóa bị “đóng băng”.

Bên cạnh đó, nơi đây cần được khai thác như một điểm đến du lịch trải nghiệm đặc sắc. Du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp tham gia vào đời sống văn hóa bản địa như: Dệt zèng, nghe kể chuyện bên bếp lửa nhà Gươl, thưởng thức ẩm thực truyền thống, tham gia sinh hoạt cộng đồng. Khi đó, “tiếng chiêng” không chỉ là biểu tượng mà trở thành trải nghiệm sống động, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa một cách tự nhiên.

Để phát huy hiệu quả mô hình này, cần có sự phối hợp giữa các xã trong việc luân phiên tổ chức hoạt động; đồng thời chú trọng đào tạo lực lượng thanh niên tại chỗ trở thành những “hướng dẫn viên văn hóa”. Quan trọng hơn, mọi hoạt động phải xuất phát từ đời sống thật của người dân, giữ được tính nguyên bản, tránh thương mại hóa đơn thuần.

Song song với đó, cần gắn bảo tồn với sinh kế để người dân có thể “sống được” bằng nghề truyền thống. Thực tế tại một số bản làng ở A Lưới cho thấy, những hộ gia đình duy trì nghề dệt zèng hoặc đan lát có thu nhập ổn định khi sản phẩm được kết nối với thị trường du lịch. Những tấm zèng không chỉ là sản phẩm văn hóa mà còn có thể trở thành hàng hóa giá trị nếu được quảng bá và tiêu thụ đúng cách. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền và doanh nghiệp trong xây dựng thương hiệu, tổ chức hội chợ, triển lãm, đưa sản phẩm tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

Bên cạnh đó, việc hình thành các không gian trao đổi, quảng bá sản phẩm tại chỗ cũng đang mở ra hướng đi hiệu quả. Thực tế tại trung tâm xã A Lưới 2, mô hình phiên chợ vùng cao đang từng bước phát huy hiệu quả trong việc quảng bá sản phẩm và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương. Không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, phiên chợ còn trở thành không gian giao lưu văn hóa đặc sắc, nơi hội tụ các sản phẩm truyền thống như zèng, đan lát, nông sản sạch và ẩm thực bản địa. Đây là một “kênh sống” để văn hóa hiện diện trong đời sống thường nhật một cách tự nhiên.

Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hết tiềm năng, cần tiếp tục đầu tư tổ chức bài bản hơn, duy trì hoạt động định kỳ, đồng thời gắn kết chặt chẽ với du lịch cộng đồng. Việc xây dựng thương hiệu cho phiên chợ vùng cao, kết hợp quảng bá trên các nền tảng số và liên kết với các điểm du lịch trong khu vực sẽ góp phần đưa sản phẩm địa phương đến gần hơn với du khách. Khi phiên chợ không chỉ là nơi mua bán mà còn là điểm trải nghiệm văn hóa, giá trị truyền thống sẽ được lan tỏa bền vững hơn.

Cùng với đó, cần hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã để hỗ trợ cải tiến mẫu mã theo hướng hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc. Đồng thời, đẩy mạnh quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số như mạng xã hội, thương mại điện tử. Khi mỗi sản phẩm truyền thống mang lại thu nhập ổn định, người trẻ sẽ thêm gắn bó với nghề, chủ động học hỏi và gìn giữ di sản của cha ông.

Phát triển du lịch cộng đồng là hướng đi giàu tiềm năng. Với lợi thế về cảnh quan và văn hóa đặc sắc, A Lưới có thể trở thành điểm đến hấp dẫn. Tuy nhiên, cần tránh cách làm du lịch mang tính phô diễn. Du lịch phải dựa trên trải nghiệm thật, để du khách hòa mình vào đời sống bản địa, cùng dệt zèng, nghe tiếng chiêng, thưởng thức ẩm thực truyền thống, nghỉ lại trong nhà sàn. Đây chính là cách để văn hóa lan tỏa tự nhiên và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Để làm được điều đó, cần chú trọng đào tạo kỹ năng làm du lịch cho người dân, nhất là thanh niên, về kỹ năng giao tiếp, phục vụ, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc. Đồng thời, cần đầu tư hạ tầng phù hợp và phát triển các mô hình homestay gắn với văn hóa bản địa. Tuy nhiên, phải có cơ chế quản lý chặt chẽ để tránh thương mại hóa quá mức, làm biến dạng giá trị truyền thống.

Một giải pháp quan trọng khác là phát huy vai trò của chính quyền các cấp. Thành phố Huế cần cụ thể hóa các chủ trương thành chương trình, đề án phù hợp với thực tiễn vùng cao A Lưới; các sở, ngành phải phối hợp đồng bộ, tránh chồng chéo. Ở cấp cơ sở, chính quyền cần linh hoạt, gắn hoạt động văn hóa với xây dựng nông thôn mới và đời sống văn hóa. Đồng thời, việc lồng ghép giáo dục pháp luật, xây dựng nếp sống văn minh thông qua sinh hoạt cộng đồng cũng là hướng đi hiệu quả.

Đặc biệt, cần quan tâm đến thế hệ trẻ, lực lượng kế thừa văn hóa trong tương lai. Cần có chính sách hỗ trợ học nghề, tạo việc làm tại chỗ, khuyến khích khởi nghiệp từ văn hóa bản địa. Đồng thời, đưa nội dung giáo dục văn hóa dân tộc vào trường học để học sinh hiểu, tự hào và chủ động gìn giữ bản sắc của mình.

Việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống không có nghĩa là giữ nguyên tất cả. Cần có sự chọn lọc, loại bỏ những hủ tục lạc hậu, không còn phù hợp, đồng thời giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp, mang ý nghĩa nhân văn, gắn với đời sống hiện đại. Bởi lẽ, văn hóa không phải là những gì bất biến, mà luôn vận động cùng với sự phát triển của xã hội. Bảo tồn không phải là “đóng băng” quá khứ, càng không phải là sao chép nguyên trạng một cách máy móc, mà là quá trình kế thừa có chọn lọc và sáng tạo. Những giá trị truyền thống cần được “làm mới” trên nền tảng cốt lõi, để vừa giữ được bản sắc, vừa thích ứng với bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số. Chỉ khi văn hóa tiếp tục vận động, hòa nhịp với đời sống đương đại, thì mới có thể tồn tại bền vững và thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển.

Đồng thời, cần tăng cường đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch lợi dụng vấn đề văn hóa để chống phá Đảng, Nhà nước và chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc. Chủ động nâng cao nhận thức cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, về âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch thông qua các sản phẩm văn hóa, mạng xã hội và các kênh truyền thông khác. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục nhằm giúp người dân có khả năng “miễn dịch” trước các thông tin xấu độc, biết chọn lọc, tiếp thu những giá trị văn hóa tích cực, đồng thời kiên quyết lên án, ngăn chặn các hành vi xuyên tạc, phủ nhận giá trị văn hóa truyền thống và lịch sử dân tộc.

Giữ gìn văn hóa vùng cao A Lưới chính là xây dựng nền tảng tinh thần cho sự phát triển bền vững. Khi văn hóa trở thành động lực nội sinh, việc bảo tồn sẽ không còn là nhiệm vụ mà trở thành nhu cầu tự thân của mỗi người dân. Khi “tiếng chiêng” vẫn vang vọng giữa đại ngàn, bếp lửa nhà Gươl vẫn bập bùng, những tấm zèng vẫn được dệt nên từ đôi bàn tay khéo léo, thì bản làng vẫn giữ được hồn cốt của cha ông.

Và khi có sự chung sức, đồng lòng của cả hệ thống chính trị cùng cộng đồng, “tiếng chiêng” vang vọng “gọi hồn làng” sẽ còn mãi ngân vang – kiêu hãnh, bền bỉ, không bao giờ lạc nhịp giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào vùng biên, gìn giữ bản sắc văn hóa và củng cố khối đoàn kết dân tộc. Qua đó, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững nơi vùng biên xứ Huế.

Bài, ảnh: HỒ LĨNH – HOÀNG TRUNG – HỒ DÓI