Từ bị động đến chủ động trước thiên tai ở Huế - Bài 1: Vùng đất sống cùng lũ

Bài 1: Vùng đất sống cùng lũ

Mưa ở Huế thường kéo dài, diễn ra liên tục nhiều ngày, không theo dạng đột ngột mà tích lũy theo thời gian. Khi lượng mưa vượt ngưỡng, nước từ thượng nguồn đổ về nhanh, gây ngập nhiều tuyến đường, khu dân cư. Nhiều năm như thế, lũ lụt trở thành hiện tượng quen thuộc, gắn với đời sống của người dân địa phương.

Quy luật tự nhiên của một vùng đất thấp trũng

Huế nằm ở vùng chuyển tiếp địa hình từ Trường Sơn ra biển, nơi các con sông ngắn, độ dốc lớn, lượng mưa cao và tập trung trong thời gian ngắn. Từ dãy núi phía tây, nước theo sông Hương, sông Bồ đổ xuống đồng bằng rồi dồn ra phá Tam Giang,  Cầu Hai. Địa hình ấy khiến nước khó thoát nhanh, dễ gây ngập diện rộng.

Trận lũ lịch sử năm 1999 vẫn được nhắc đến như một dấu mốc đau xót. Khi đó, riêng Thừa Thiên – Huế có hơn 300 người thiệt mạng, hàng chục nghìn ngôi nhà bị cuốn trôi, hàng trăm nghìn người rơi vào cảnh thiếu đói, cô lập. Trên toàn miền Trung, hơn một triệu người cần cứu trợ khẩn cấp.

Năm 2020, lượng mưa tại nhiều nơi ở Huế lên tới 2.000 - 2.900 mm trong thời gian ngắn. Trên toàn khu vực miền Trung, các đợt lũ đã làm hơn 190 người thiệt mạng, thiệt hại kinh tế lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng.

Trong đợt mưa lớn cuối tháng 10/2025, lượng mưa tại nhiều khu vực ở Huế đạt từ 500 đến 700 mm, riêng khu vực Bạch Mã có nơi vượt 2.000 mm chỉ trong vài ngày. Mực nước trên sông Hương tại Kim Long có thời điểm đạt trên 4,3 m, vượt báo động III; sông Bồ cũng dâng cao, gây ngập nhiều khu dân cư thấp trũng.

Trong các điểm ngập của Huế, các xã Quảng Điền, Phong Điền, phường Phong Quảng, Hoá Châu (khu vực huyện Quảng Điền cũ) thường được nhắc đến như “rốn lũ”. Chiều tối ngày 10 đến 15/10/2023, do ảnh hưởng của không khí lạnh, địa bàn này có mưa to đến rất to. Mưa lớn làm ngập các tuyến đường, gây úng hơn 50 ha rau màu vụ Đông, làm sạt lở 50 mét đê cống Mai Dương, 130 mét đê sông Bồ, gây thiệt hại lớn về tài sản của người dân, 257 hộ phải di dời, sơ tán tại chỗ. Nhiều nơi ngập sâu gần 2 mét, khoảng 70% rau màu bị hư hại.

Ông Hoàng Hữu Quy ở thôn Giang Đông, xã Quảng Điền cho biết, đợt lũ tháng 10 năm 2023, gia đình ông bị cuốn đi hơn 2 ha cây hoa cúc. “Ở đây, nhiều gia đình trồng hoa cúc bán Tết đều bị lũ cuốn trôi. Cứ mỗi sào như thế, tôi đầu tư 2 triệu đồng tiền giống, 2 triệu đồng tiền phân bón, chưa kể tiền phun thuốc trừ sâu. Cứ tưởng năm nay thời tiết thuận nhưng trận lũ khiến toàn bộ hoa trồng ngoài vườn đều bị ngập úng và hư sạch” - ông Quy chua xót.

Trong ký ức của nhiều người Huế, lũ gắn với những hình ảnh vừa quen thuộc, vừa ám ảnh. Đó là những đêm nước dâng trong mưa, khi cả gia đình phải thức trắng để kê lại đồ đạc. Là những buổi sáng mở cửa thấy nước đã tràn vào nhà từ lúc nào không hay. Là những con thuyền nhỏ trở thành phương tiện đi lại giữa phố phường.

Lũ đang ngày càng cực đoan

Nếu trước đây, lũ thường tập trung vào một vài đợt lớn trong năm, thì hiện nay, có những thời điểm Huế phải đối mặt với nhiều đợt lũ liên tiếp chỉ trong thời gian ngắn. Năm 2020, miền Trung trải qua một chuỗi thiên tai đặc biệt nghiêm trọng, với 5 đợt lũ lớn liên tiếp. Năm 2023, cùng với 1 đợt lốc xoáy, người dân khu “rốn Lũ” Quảng Điền phải hứng chịu 3 đợt ngập lụt trong năm. Riêng năm 2025, chỉ trong tháng 10, thành phố Huế đã trải qua liên tiếp nhiều đợt nước dâng, khiến công tác ứng phó luôn trong trạng thái căng thẳng.

Nếu trước đây, lũ thường tập trung vào một vài đợt lớn trong năm, thì hiện nay, có những thời điểm Huế phải đối mặt với nhiều đợt lũ liên tiếp chỉ trong thời gian ngắn. Năm 2020, miền Trung trải qua một chuỗi thiên tai đặc biệt nghiêm trọng, với 5 đợt lũ lớn liên tiếp. Năm 2023, cùng với 1 đợt lốc xoáy, người dân khu “rốn Lũ” Quảng Điền phải hứng chịu 3 đợt ngập lụt trong năm. Riêng năm 2025, chỉ trong tháng 10, thành phố Huế đã trải qua liên tiếp nhiều đợt nước dâng, khiến công tác ứng phó luôn trong trạng thái căng thẳng.

Đợt mưa lũ cuối tháng 10, đầu tháng 11/2025 tại thành phố Huế đã gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản, làm chết 15 người; tổng thiệt hại kinh tế ước tính trên 3.272 tỷ đồng. Hầu hết các lĩnh vực đều bị ảnh hưởng nặng nề. Trong đó, sản xuất nông nghiệp chịu thiệt hại lớn với hơn 600 ha hoa màu, 255ha cây ăn quả bị ngập; 326 tấn giống lúa bị hư hỏng; 70,6 ha ruộng bị sạt lở, bồi lấp. Chăn nuôi thiệt hại nặng khi hàng trăm gia súc, gia cầm bị chết, cuốn trôi.

Hệ thống hạ tầng tiếp tục bị tác động nghiêm trọng. Bờ biển tại nhiều khu vực bị xâm thực mạnh với tổng chiều dài sạt lở khoảng 5,5km; riêng đoạn qua Thuận An sạt lở dài 1km, ăn sâu vào đất liền từ 50 đến 70m. Các tuyến sông lớn như Hương, Bồ, Ô Lâu xuất hiện nhiều điểm sạt lở với tổng chiều dài trên 10km; hơn 30km kênh mương, 30 đập tạm, đê bao bị hư hỏng. Giao thông bị ảnh hưởng trên nhiều tuyến, kinh phí khắc phục ước tính khoảng 134 tỷ đồng...

Những con số ấy không chỉ phản ánh thiệt hại vật chất, mà còn cho thấy mức độ tác động ngày càng lớn của thiên tai đối với đời sống xã hội. Lũ đến nhanh hơn, dày hơn và khó lường hơn. Những gì từng là “quy luật quen thuộc” nay không còn ổn định. Điều đó buộc cả người dân và chính quyền phải thay đổi cách tiếp cận.

Bài, ảnh: MINH QUÂN - CẢNH VINH - HẢI HOÀNG